Renklerin suyla dansının oluşturduğu bir ahenktir Ebru sanatı. Zorlu ve emek isteyen ebru, geri dönüşü olmayan, çok değişkenli bir sanat. Kimi zaman sözü ölümsüz kılmak isteyen hattatın yazısına fon, kimi zaman pervaz olmuş. Kimi zaman ise çerçevelerin içerisinde kendine bakan gözlere başlı başına ziyafet. Ebru, bütün Osmanlı sanatlarında olduğu gibi usta-çırak usulü ile öğrenilen ve sanatçının iradesi dışında birçok değişkenden etkilenen bir sanattır.

Bazı kaynaklar ebrunun, yüz suyu anlamına gelen �ab-ı ru� sözcüğünden, bazı kaynaklar ise Orta Asya dillerinden Çağatayca´da hareli görünüm, damarlı kumaş ya da kağıt anlamına gelen �ebre�den geldiğini söylese de en yaygın kanı, kelimenin kökeninin Farsça; bulutumsu, bulut gibi anlamına gelen �ebri� den gelmekte olduğudur. Her ne şekilde isimlendirilse isimlendirilsin insanlara da isim olan ebru, gizemli bir ahenk taşıyor. Zorlu ve emek isteyen bir sanat olan ebru, geri dönüşü olmayan, tekrarı olmayan, çok değişkendir. Bu sanatı öğrenmek için uzun bir süre gerekiyor. Yıllarını bu sanata verenlerden biri de Kocaeli´nin Karamürsel ilçesinde edebiyat öğretmenliği yapan Turhan Adıyaman. Adıyaman, ebru sanatını diğer sanatlardan gizemi ve sürpriz yansımaları ile ayırıyor. Ebru´nun her eseri başka bir sürprizle ortaya çıktığını belirten Turhan Adıyaman, öğrencisi esnaf Özgür Akçı ile beraber açtıkları atölyede bu işi yapıyorlar. Bizde bu gizemli sanat alanında hoca ve öğrencisi ile görüştük.

Herkesin bir işe başlama hikayesi vardır. Sizin ebru sanatına başlamanız nasıl oldu?
Ben universitede 80´li yıllarda hat derslerini alıyordum. Bu dönemde derslere giderken �Kalem Güzeli´ isminde bir kitap elime geçti. Kitabın arka kısmında çok güzel ebrular ve ebruların nasıl yapıldığı hakkında bilgiler vardı. O bilgileri okuduğumda beni hiç tanımadığım bir dünyaya çekti. Değişik bir dünya, uhrevi bir dünya. Gizemli geldi. O yıllarda bu sanatla ilgilenen çok az kişi vardı. Hata nerede öğreneceğinizi bile bulmak çok zordu. İyi kötü bazı kaynaklardan bunun nasıl yapılacağını öğrendim. Kendi çabamla baya bir yol katetmeme rağmen daha tam pişmediğimi gördüm. Daha sonra 95´li yıllarda İstanbul´a bir medreseye kurs görmek için gidip geldim. Buradan Hereke´ye, Hereke´den Haydarpaşa´ya ve oradan da kurs merkezine gidip geldim. Aynı şekilde dönmek bir hayli sabır istiyor. Burada değişik kişilerin değişik tekniklerini son derece dikkatle izledim. Tabi bu da yetmiyor. Çok okumanız ve çok deney yapmanız gerekiyor. Çoğu zaman gece yatarken bile aklıma geldiğinde şu rengi niye yakalayamadım diye uyanır deney yapardım.

Teknede oluşan renkleri görünce nasıl bir ruh haline kapılıyorsunuz?
Renklerle oynuyorsunuz. Boyalarla oynuyorsunuz. Burada suprizler çıkıyor karşınıza. Ebru da sürpriz çok önemli. Tasarlıyorsunuz planlıyorsunuz, yeni bir sürprizle karşılaşıyorsunuz. Zaten o sürpriz cazip geliyor. Daha önce yağlıboya resimle uğraşıyordum ama ebru tüm her şeyi kapsadı. Önce aile sonra ebru geliyor. Hergün atölyeye uğrar biraz çalışırım. Vakit ayırmasan zaten küser. Ebru spor gibidir, nasıl ki spor yapmadığınız zaman kaslar zayıflıyorsa bunda da zaman ayırmadın mı istediğinizi elde edemesiniz. Teknedeki boyaları hissetme gücünüz azalıyor. Boyayı hissetmelisiniz, havayı hissetmelisiniz. Teknedeki suyu hissetmelisiniz. Bunu hissetmeyince siz uzaklaşıyorsunuz aslında.

Ebru sanatı yıllardır Türkiye´de birkaç kişi tarafından devam ettiriliyordu. Ama son zamanlarda bu alanda kurslar açıldı ve ilgilenen kişi sayısı da bir hayli çoğaldı. Siz bu ilgiyi neye bağlıyorsunuz?
Şu anda ilgi geçmiş yıllara göre çok fazla. Hem bilgi olarak var, hem de yapmak isteyenlere çok imkan var. Geçmiş kültürümüzü eskiden unuttuk. Bunu yeniden keşfediyoruz. Biz bir an için köklerimizi terk ettik ve bunun boşluğunu yaşadık. Bu boşluk hem manevi dünyada hem de kültür dünyasında, kendini hissetirdi. Bir Amerikalı gibi yaşamak bizi bir süre sonra rahatsız etti. Bu rahatsızlık tabi sanatta da kendini göstermeye başladı. Batının kültürü bizi tatmin etmemeye başlayınca kendi kültürümüzü sorgulamaya başladık ve kendi öz geçmiş kültürümüze dönüş yapmaya başladık. Biz bu dönüşün daha başındayız. Bu dönüş inşallah daha hızlı olacak ve daha uzun sürecek. Bir evin içi de boş kültürsüzdü. Duvarlar çıplaktı ve kendimizden bir şeyler aradık buralarda. Buralarda bizi, geçmişi daha doğrusu beni hatırlatacak bir şeylerin olmasını istedik. Bu, tablolarla, panolarla veya bir antika eşya ile mümkün olabilir. Tüm bunlar sıraya girdiler ve birbirleri ile yarışarak ebru, hat sanatlarına kadar geldi.

Artık herkes ebru ile uğraşmaya başladı. Bu alana yöneliş, sanatınızı yozlaştırır mı?
Ben talep çoğaldı diye yozlaşacağına inanmıyorum. Ama şu varki herkes yağlı boya yapar ama herkes Osman Hamdi olamaz. Bu eserlerin çok olması bunun hepsinin çok güzel olduğunu göstermiyor. Bu konuya yönelenlerin ebru sanatı hakkında bilgi sahibi oldukları için uygun görüyorum. Bir de vakitlerini güzel bir sanat için değerlendirmiş olurlar. Ve bunu bir hobi olarak görme zevkine erişmeleri güzel olur. Belki çok güzel bir resim elde etmiyecek ama ileriye dönük bir fırsat vermiş olur ve şansını da denemiş olur.

Yeni başlamak isteyenlere ne önerirsiniz?
Ruh olmadan teknik kısım yetersiz kalıyor. Ruh ile teknik bir arada ilerlemesi gerekir. Bir de sabırsız olunmamasını tavsiye ederim. Çünkü bu sanat çok sabır ve emek isteyen bir uğraş.

EBRU NASIL YAPILIR?
Ebru yapımına başlamadan önce seçilecek kağıdın ölçüsüne uygun büyüklükte bir tekne alınır, tekne kitreli su ile doldurulur. Ebru teknesi basitçe alüminyum bir baklava tepsisi gibidir. Kitre, bir bitkinin özü olup baharatçılarda (aktarlarda) satılır. Silme bir avuç veya tepeleme iki çorba kaşığı kitre, iki litre kadar su içinde 2, 3 veya 4 gün bekletilerek kitrenin su içinde iyice şişmesi sağlanır. Şişen kitre su içinde el ile yoğurularak suya karışması sağlanır. Kitreli su boza kıvamında veya az seyreği olmalıdır. Hazırlanan sıvı ince bir tülbent ile süzülerek temizlenir. Son haliyle tekneye yavaşça (köpürtmeden) boşaltılır.

Değişik renklerde toprak boyalar ayrı ayrı iki cam yüzey (veya seramik, krom) arasında iyice ezilir. Ezilme esnasında hafif su katılır. Ezilme sonrasında meydana gelen çamur benzeri boyaya sığır ödü katılarak 15 gün veya bir ay kadar bekletilir. Boyanın öd asidiyle pişmesi sağlanır. Beklemeden sonra mamül sulandırılarak kullanılır. Boya açılmıyorsa öd katılır. Rengi açmak için su kullanılır. Bir ebru bir defa yapılabilir. Hazırlanan boyalar fırça veya metal çubuk yardımıyla daha önce hazırlanmış olan kitreli suyun üst yüzeyine damlatılır.Boyaların açılmasını ve şekillerin yuvarlaklığını kesin olarak bilemeyiz. Ancak fikir sahibi oluruz. Yaptığımız ebrunun tam olarak nasıl olacağını değil neye benzeyeceğini bilebiliriz. Bu yüzden iki defa aynı ebruyu yapmak imkansızdır. Kağıt tekneye serilir, iş tamamlanır. Kağıt düzgünce tekne üzerine bırakılır, görüntünün kağıda işlemesi sağlanır. Kağıt temiz bir ortamda kurumaya bırakılır.

Su yüzeyinde meydana gelen şekiller, teknik gereksinme sonucu daha çok soyut olarak gelişir. Bu düzenlemeden sonra seçilen kağıt su yüzeyine yatırılır. Birkaç saniye sonra kaldırılır ve kitreli suyu süzülünceye kadar iki ucundan asılır. Bu ebrû tekniğinde sanatçı, boyaların kitreli su üzerindeki dağılışına yeterince hakim olamaz. Bu yüzden bir takım kalıplaşmış ebrû tipleri oluşmuştur.

EBRU ÇEŞİTLERİ

Battal Ebru: Boyaların koyu renkten başlanarak, açık renge doğru fırça yardımıyla kitreli su üzerine serpilmesiyle elde edilir. Boyalar daha sonra kağıda geçirilir. Basit bir ebru çeşidi gibi görünmekle birlikte, boyaların yüzeyde eşit miktarda ve büyüklükte dağılmasını sağlamak, özellikle ebru yapmaya yeni başlayanlar için pek de kolay olmamaktadır. Diğer ebru çeşitlerine geçebilmek için önce Battal Ebruyu doğru yapmak gerekir.

Gel-Git  Ebrusu: Battal Ebru yapıldıktan sonra ince bir çubuk yardımıyla üzerine paralel çizgiler çekilerek oluşturulur.

Şal Ebrusu: Gel-Git Ebrusu yapıldıktan sonra yine ince bir çubuk yardımıyla enine üç adet, boyuna da iki adet (S) harfi, bunların aralarına da istenildiği gibi kavisler çizilerek hazırlanır.

Somaki Ebrusu: Gel-Git veya şal üzerine fırça yardımıyla Battal Ebru yapılarak elde edilir.

Taraklı Ebru: Ebru teknesinin eninden 5 mm. küçük tahtalarla, belli aralıklarla dizilmiş toplu iğne, tel veya ince çivi ile hazırlanan taraklar kullanılarak yapılır. Önce Gel-Git Ebrusu oluşturulur, daha sonra Gel-Git enine hazırlandıysa boyuna, boyuna hazırlandıysa enine tarak yardımıyla tarama yapılır. Eğer istenirse üzerine enine veya boyuna �S� harfleri çizilerek taraklı şal ebrusu oluşturulur.

Hafif Ebru: Üzerine daha sonra yazı yazmak için oluşturulan, renkleri soluk ve cansız ebrulardır. Burada yazı ön plana çıkar. Hazırlanan kitreye su ilave etmek ve boyalara da damlalık yardımıyla öd ve su ilave edilerek oluşturulan malzemeyle yapılır.

Akkasse Ebru: Arap zamkı kullanılarak Hafif Ebru´nun bazı kısımları kapatılır. Sonra daha koyu bir ebru yapılır. Arap zamkı sürülen yerler ikinci boyaları almazlar, boş kalan bu yerlere daha sonra yazı veya tezhip yapılabilir.

Kumlu Kılıçıklı Ebru: Tekne iyice kullanıldıktan sonra dibinde kalan kitreden bu çeşit ebru yapılır. Kitrenin kirlenmesiyle oluşan mukavemet ve boyadaki su oranının az olmasıyla, boyaların çatlaklar oluşturmasıyla elde edilir.

Yazılı Ebru: Arap zamkıyla yazılan yazıların olduğu kısım boya almaz ve o bölüm boş kalır. Yazılı Ebru´yu hem hat hem de ebru sanatı ile uğraşan sanatçılar yapmışlardır.

Hatip Ebrusu: Zemine Battal Ebru yapılır, sonra Hatip Ebrusu´nda kullanılacak renkler seçilir. Tekneye boyuna ve enine dört-beş adet eşit aralıklarla boya damlatılır, içlerine diğer renkler de aynı şekilde damlatılır. Burada boyaların çaplarının eşit olmasına dikkat etmek gerekir. Daha sonra üzerlerine çubuk yardımıyla şekil verilir.

Çiçekli Ebrular: Zemine Battal Ebrusu yapılıp üzerine çubuklar yardımıyla lale, gelincik, karanfil, papatya gibi çiçekler yapılarak hazırlanır.